Çölyak hastalığının (ÇH) yönetiminde, besin takviyeleri, özellikle malabsorpsiyondan kaynaklanan besin eksiklikleri potansiyeli ve glütensiz diyetin (GFD) kısıtlayıcı doğası nedeniyle önemli bir rol oynayabilir.
Sıkı bir glutensiz diyetle tedaviden sonra çoğu hastanın ince bağırsağı iyileşir ve besinleri tekrar düzgün bir şekilde emebilir ve bu nedenle takviyeye ihtiyaç duymaz. Ancak bazı hastalar için besin takviyeleri faydalı olabilir.
Günümüzde piyasadaki glutensiz ürünlerin kalitesi de glutensiz diyetle başarılı olmak için bazı zorluklar oluşturmaktadır. Glutensiz pazar son yıllarda büyük ölçüde büyümüş ve büyümeye devam etse de birçok glutensiz ürün zenginleştirilmemiştir ve daha düşük miktarda folat, demir, tiamin, niasin, lif ve riboflavin içerir.
Takviyelerin Emilim Sorunu ve Çözümler
📌Emilimi Artırma Stratejileri
Çölyakta gluten (buğday, arpa, çavdar) bağırsak mukozasında hasar yapar. Bu hasar villus atrofisi ve sonuçta emilim bozukluğuna yol açar. Emilimi düzeltmek ve/veya artırmak için:
👉Glutensiz diyete tam uyum: “Glutensiz” sadece ekmek değil; soslar, katkılar, ilaç kapsülleri bile kontrol edilmeli.
✅Demir + C vitamini birlikte alınırsa emilim artar:
C vitamini demiri Fe³⁺ → Fe²⁺ formuna indirger ve bağırsaktan emilimi kolaylaşır. Demir takviyesi portakal suyu veya C vitamini içeren bir takviye ile alınabilir. Ayrıca bazı gıda takviyeleri demir ve c vitaminini kombine şekilde içerir.
❌Demir ve Kalsiyum aynı anda alınmamalı:
Demir ve kalsiyum takviyeleri aynı anda alınmamalı. Demir ve kalsiyum bağırsak hücrelerinde benzer taşıyıcı sistemleri kullanır ve takviyelerdeki yüksek dozlarda birbirlerinin emilimini düşürebilirler.
❌Demir ve Magnezyum aynı anda alınmamalı:
Yüksek doz magnezyum demir emilimini de azaltabilir. Özellikle demir takviyesi alanlarda magnezyumla aynı anda alınmaması önerilir.
✅D vitamini Kalsiyumun emilimi için gereklidir:
D vitamini kalsiyum taşıyıcı proteinleri artırır dolayısıyla kalsiyum emilimini artırır. Magnezyum ise D vitamininin aktif forma dönüşümünde kofaktördür. Kalsiyum takviyesinin yanı sıra D vitamini ve Magnezyum alımı kalsiyum emilimi artırır (Ancak kalsiyum ve magnezyumun aynı anda değil, günün farklı saatlerinde alınması daha avantajlıdır).
❌Kalsiyum + Magnezyum aynı anda alınmamalı:
Ancak, Eğer kalsiyum takviyesi + magnezyum takviyesi aynı anda alınırsa karşılıklı emilim düşebilir. Bu nedenle Kalsiyum ve magnezyum takviyeleri günün farklı saatlerinde alınmalı.
✅D vitamini ise hem kalsiyum hem magnezyum metabolizmasını destekler, bu nedenle ikisiyle birlikte alınabilir.
✅Magnezyum B6 Vitamini ile birlikte alınabilir.
B6 vitamini magnezyumun hücre içine taşınmasını kolaylaştırarak biyoyararlanımını artırır. Bu nedenle magnezyum takviyelerinde B6 ile kombinasyon tercih edilebilir. Magnezyumun şelatlı formları (sitrat, glisinat, malat) + düşük-orta doz B6 (ör. 2–25 mg) kombinasyonu genellikle güvenli ve etkili kabul edilir.
⚠️Uzun süreli ve yüksek doz çinko takviyesi bakır emilimini bozabilir:
Uzun süreli ve yüzsek doz Çinko takviyesi Bakır emilimini bozabilir ve bakır eksikliğine sebep olabilir.
Çinko takviyesi uzun süreli kullanılacaksa bakır düzeyleri takip edilmeli veya düşük doz bakır eklenmeli.
📌Form Seçimi
- B12 vitamini sublingual (dilaltı) sprey formları, sindirim sistemini bypass ederek doğrudan kana geçtiği için emilim açısından daha avantajlı olabilir.
- D vitamininin yağda çözünmüş D3 (kolekalsiferol) formu, K2 vitamini ile birlikte alındığında kemik ve damar sağlığı açısından daha etkin bir kombinasyon sağlayabilir.
- Vitaminlerin aktif formları da biyoyararlanım açısından öne çıkar; örneğin metilkobalamin ve adenosilkobalamin (B12’nin aktif formları) veya metilfolat (folatın aktif formu) vücutta daha kolay kullanılabilir.
- Benzer şekilde, minerallerin şelatlı formları (örneğin magnezyum sitrat, çinko pikolinat, magnezyum glisinat) bağırsaklardan daha yüksek oranda emilir ve toleransı genellikle daha iyidir. Bu nedenle çölyak gibi emilim bozukluğu görülen durumlarda aktif vitamin formları ve şelatlı minerallerin tercih edilmesi, takviye etkinliğini artırabilir.
| Etkin Madde | En Uygun Form | Not |
| Demir | Demir Bisglisinat veya Demir fumarat | Emilim yüksek, mideyi daha az irrite eder |
| Çinko | Çinko Picolinate veya Çinko bisglisinat | Emilim yüksek |
| Vitamin D | D3 (kolekalsiferol) damla/softgel | Yağda çözünen vitamin, K2 ile daha etkin |
| Vitamin B12 | Metilkobalamin / Adenosilkobalamin (sublingual) | Sindirim sistemini bypass eder |
| Folat (B9) | Metilfolat (5-MTHF) | Emilim bozukluğunda aktif form avantajlı |
| Vitamin B6 | Piridoksal-5-fosfat (P5P) | B6 vitamini magnezyumun hücre içine taşınmasını kolaylaştırır. |
| Magnezyum | Magnezyum Sitrat, Magnezyum bisglisinat veya Magnezyum malat | Emilim yüksek, bağırsak toleransı iyi |
| Kalsiyum | Kalsiyum Sitrat | Sitrat formu mide asidine bağımlı değil, düşük asitte bile iyi emilir |
Uyarılar⚠️
- Takviyeler 3–6 ay aralıklarla kan testleri ile kontrol edilmeli.
- Eksiklik giderildikten sonra idame dozlara geçilebilir veya multivitamin kullanılabilir.
- Gereksiz yüksek dozlardan kaçınılmalı; toksisite riski dikkate alınmalıdır.
Sonuç olarak, çölyak hastalığında takviyeler kişiye özel planlanmalı, doğru form ve zamanlama ile kullanılmalıdır.
Günlük Takviye Planı
