Ginseng, kökleri tıbbi amaçla kullanılan bir bitkidir. Özellikle Panax türleri yorgunluk, stres ve dayanıklılık için geleneksel olarak kullanılmıştır.
Ginseng’in teorik etki mekanizması, kökünde bulunan ginsenosid adlı aktif bileşiklere dayanır. Bu bileşikler hücresel enerji üretimini, nörotransmitter dengelerini, bağışıklık hücre aktivitesini ve stres hormonlarını etkileyerek çok yönlü bir “adaptogen” etki oluşturur. Bu nedenle enerji, bilişsel performans, bağışıklık ve stres toleransı üzerinde etkili olması beklenir (adaptogen = vücudu stresli koşullara uyumlu hale getiren doğal destek)
Ginsenosidlerin etkilerini laboratuvar deneyleri, hayvan modelleri ve insan klinik çalışmaları sayesinde biliyoruz. Teorik mekanizmalar laboratuvar ortamında güçlü görünür. Ancak, insanlarda ise biyoyararlanım, dozaj, çalışma tasarımı ve bireysel farklılıklar nedeniyle etkiler zayıf veya tutarsız çıkabilir.
Bu yüzden ginseng için “orta düzey kanıt” vardır: bazı faydalar desteklenir, ama klinik olarak kesinleşmiş değildir.
Ginseng Türleri ve Etkileri
Ginseng türleri arasındaki farklılık genelde bileşenlerden kaynaklanır. Panax ginseng ve Amerikan ginsengde ginsenosid profili farklıdır; her türde baskın olan ginsenosid tipi değişir ve bu da farklı biyolojik etkilerin ortaya çıkmasına yol açar. Sibirya ginsengi ise Panax türüne ait değildir, ginsenosid yerine eleutherosid adı verilen farklı bileşenler içerir ve bu nedenle daha çok adaptogen, stresle başa çıkma ve bağışıklık desteği etkileriyle ilişkilendirilir
Panax ginseng (Kore/Asya ginsengi)
Etki: Enerji ve uyarıcı etki
Etki mekanizması: Protopanaxadiol ve protopanaxatriol ginsenosidlerinin oranı yüksektir. Bu nedenle uyarıcı ve enerji verici etkinin baskın olması beklenir.
Kırmızı ginseng (işlenmiş Panax ginseng)
Etki: Buharda işlenmiş formu nedeniyle geleneksel olarak daha kuvvetli kabul edilmiştir. Bazı araştırmalarda beyaz ginsenge göre daha belirgin etkiler bildirilmiştir.
Etki mekanizması: Taze Panax ginseng kökü buharda işlenip kurutulur. Bu işlem sırasında ginsenosid profili değişir ve Rg3, Rh2, Rg5 gibi yeni ginsenosidler ortaya çıkar. Bu bileşikler daha yoğun uyarıcı, antioksidan, immünomodülatör ve bazı çalışmalarda cinsel fonksiyonla ilişkili etkiler göstermiştir.
Amerikan ginseng (Panax quinquefolius)
Etki: Dengeleyici ve sakinleştirici etki
Etki mekanizması: Rb1 gibi dengeleyici ginsenosidlerin oranı yüksektir. Bu nedenle sinir sistemi üzerinde yatıştırıcı etki göstermesi beklenir.
Sibirya ginsengi (Eleutherococcus senticosus)
Etki: Adaptogen; stres ve bağışıklık desteği
Etki mekanizması: Panax türü değildir. Eleutherosidler içerir. Bu bileşikler daha çok bağışıklık ve stres adaptasyonu ile ilişkilendirilmiştir.
Klinik Çalışmalarda Kullanılan Dozajlar ve Süreler
- Panax ginseng (Kore/Asya ginsengi)
- Etkili doz: 200–400 mg/gün (standartize ekstrakt, %4–7 ginsenosid)
- Kullanım süresi: 4–12 hafta
- Kırmızı Panax ginseng (fermente/işlenmiş Panax ginseng)
- Etkili doz: 300–600 mg/gün
- Kullanım süresi: 8–12 hafta
- Amerikan ginseng (Panax quinquefolius)
- Etkili doz: 200–400 mg/gün
- Kullanım süresi: 4–8 hafta
- Sibirya ginsengi (Eleutherococcus senticosus)
- Etkili doz: 300–1200 mg/gün
- Kullanım süresi: 4–8 hafta
Özet
- 100 mg altı dozlar genellikle etkisizdir.
- 200–400 mg/gün Panax ginseng: en güçlü kanıtlı aralık.
- Kırmızı Panax ginseng: daha yüksek dozlarda (300–600 mg) antioksidan ve bağışıklık etkisi.
Bu veriler, çalışmalarda gözlenen dozajlar olup resmi otoriteler tarafından “etkili doz” olarak kabul edilmiş değildir.
Ginseng ve Yasal Düzenlemeler: ABD ve Avrupa Perspektifi
Ginseng, yüzyıllardır enerji, dayanıklılık ve stresle başa çıkma amacıyla kullanılan köklü bir bitkidir. Ancak modern dünyada ginsengin pazarlanması ve tüketiciye sunulması, bulunduğu coğrafyaya göre farklı düzenleyici kurallara tabidir. ABD’de FDA, Avrupa’da EMA/HMPC ve EFSA’nın tutumları bu konuda belirleyici rol oynar.
FDA (ABD)
- ABD’de bütün ginseng türleri (Panax ginseng, Panax quinquefolius, Eleutherococcus senticosus vb.) gıda takviyesi olarak kabul edilir.
- İzinli dil: Vücudun normal işlevlerini desteklediğini söyleyen ifadeler serbesttir. Örneğin:
- “Enerji metabolizmasını destekler.”
- “Stresi yönetmeye yardımcı olur.”
- Yasaklı dil: Hastalık tedavisi veya önlenmesine yönelik iddialar (ör. “diyabeti tedavi eder”, “kanseri önler”) kesinlikle yasaktır.
- Zorunlu uyarı: “Bu beyanlar FDA tarafından değerlendirilmemiştir. Bu ürün herhangi bir hastalığı teşhis, tedavi, iyileştirme veya önlemeye yönelik değildir.”
EMA/HMPC (Avrupa)
- Avrupa İlaç Ajansı’nın Bitkisel Tıbbi Ürünler Komitesi (HMPC), sadece Panax ginseng kökü için resmi bir monograf yayımlamıştır.
- Statü: Traditional Herbal Medicinal Product (THMP) yani: “geleneksel bitkisel tıbbi ürün”.
- İzinli ifade: “Geçici yorgunluk ve bitkinlik hissinin hafifletilmesinde geleneksel kullanım.”
- Kısıt: Klinik etkinliği kanıtlanmış değildir; sadece uzun yıllara dayanan geleneksel kullanım kabul edilir.
- Uyarılar: Kullanım süresi kısa olmalı (birkaç hafta). Çocuklarda, gebelikte ve bazı ilaçlarla birlikte önerilmez.
EFSA (Avrupa Gıda Takviyeleri)
- Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA), hiçbir ginseng türü için onaylı sağlık beyanı vermemiştir.
- Sonuç: Etiketlerde veya reklamlarda “enerji artırır”, “bağışıklığı güçlendirir” gibi ifadeler kullanılamaz. Yalnızca genel bilgi paylaşılabilir, ama ürün üzerinde sağlık iddiası yer alamaz.
